ЗА ЦРВЕНИТЕ ЛИНИИ, КРИВИЦАТА И ЗАЕДНИЧКОТО ГРАДЕЊЕ НА ДРЖАВАТА

Во денешен Дневник може да се прочита “Албанскиот блок повлекува своја црвена линиај“. Пред некое време и Теута Арифи се огласи со слична теза, а пред неа секако првиот човек во ДУИ (Ахмети) и првиот човек на ДПА (Тачи).

Според сите овие написи, албанскиот дел од коалицијата на власт има намера да изврши притисок врз својот коалиционен партнер ВМРО, со цел изнаоѓање побрзо решение за проблемот со името и забрзување на влезот во на Македонија во НАТО и ЕУ.

И ова ми е сосема во ред. Коалиционите партнери треба да вршат притисок едни врз други и да се поттурнуваат во моментите кога еден од нив ќе заглави на некое скалило на развојот.

Она што не ми се допаѓа е издвојувањето, сепарацијата, себепоставувањето како сосема независен фактор кон надвор, наместо како структурен елемент на државата која што се гради и претставник на сите граѓани во таа држава. Имам впечаток дека повторно влегуваме во спиралата на НИЕ и ТИЕ, на Македонци и Албанци, наместо на граѓани на Република Македонија. Она што не ми се допаѓа е атакот врз мултикултурноста која наводно се обидуваме да ја сочуваме сите овие години. И она што не ми се допаѓа е отворената лага изречена и повторена во повеќе наврати, а која го негира повеќедеценискиот развој токму на таа мултикултурност на овие простори.

Настапите на Теута Арифи и Али Ахмети и Мнедух Тачи од позиција на припадници на “албанскиот блок“ (како што сами се нарекуваат) следи елементарно клише на разорување на било каква идеја за мултикултурност.

Ајде малку ке ги искористам лекциите на мојата драга колешка Виолета Петроска Бешка и да го погледнеме написот на Теута Арифи низ призмата на некои елементарни постулати.

По дефиниција мултикултурата е:“коегзистенција на повеќе култури на еден простор кои, освен што го споделуваат просторот, и се потпираат една на друга за да обезбедат заедничка егзистенција“. Мултикултурно општетсво е онаа третата чинија од долниот цртеж, а поделено општетсво е секако онаа првата.

Кога Теута Арифи во својот напис вели дека ќе зборува за алтернативите на Албанците во Македонија тоа значи дека за Теута во Македонија зборуваме за чинијата број еден, евентуално за бројот два, меѓутоа никако и за онаа последната која што го претставува мултикултурното општетсво.

Во својот напис Теута постојано зборува за два блока (македонски и албански), што значи дека го прифатила интегрупното однесување, наместо интерперсоналното однесување.

Интергрупното комуницирање подразбира и промовира поделба на “НИЕ“, “ВИЕ“ и ‘ТИЕ“. Тоа го заменува постоењето на различни идеи со припаѓање кон различни етнички заедници. Тоа ги сместува сите припадници на едниот етницитет на едно место и секој кој не се вклопува станува “предавник“. И тоа создава можност за градење на негативните стереотипи и предрасуди за другиот затоа што тргнува од позиција на генерализација наместо на индивидуализација. На овој начин Теута станува промотор на поделба, на стереотипизирање, на градење предрасуди и поттикнувач на меѓуетнички конфликт.

Поделбата на македонски и албански блок го тера секој човек да се смести во еден од тие блокови. Независно од идеите, независно од ставовите. Или си Албанец или си Македонец – реши се. Во тој момент стануваме дел од претставата во која мора да играме одредена улога (која што ни ја доделила Теут?).

Според теоријата на социјален идентитет на Tajfel&Turner (1986):

Од ова се гледа дека блоковската поделба (како онаа на албански и на македонски блок)  по дефиниција води кон нужно величање на сопствената група (На пример: “Албанците во Македонија секогаш ги прифаќаат стандардите на Е“У) и омаловажување на другата група (На пример: “Македонците обземени со емоции не можат да најдат решение за така едноставно нешто како што е името“). Во ова се разбира не може да има идентификување на сопствените грешки (На пример: менување на Уставот и законите со оружје во раце, или пополнување на администрацијата со нестручен и непрофесионален кадар, или излегување од Парламентот кога нешто не ми е по ќеиф, ниту пак…). И се заборава дека прашањето на истакнување на знамето на сопствената етничка заедница беше од најемоционални причини издигнато на ниво на conditio sine quae non (услов без кој не се може) во постоењето на државата Македонија).

Според теоријата и практиката, потребата за омаловажување на „другите“ групи доведува до формирање
и одржување на
негативни стереотипи и предрасуди, nредрасудите вклучуваат емоции и не тераат да се однесуваме според емоциите (емоциите доминираат над разумот). За емоциите не е потребно да дадеш објаснување, аргументи, за да ги разгориш, доволно е да прочепкаш со стапче – и, ете ти оган колку сакаш (а некогаш и повеќе од тоа).

Заклучок: Теута создава почва за потпирување на етнички конфликт. Не знам дали тоа го прави свесно или несвесно, дали навистина е тоа нејзин став или политички диригирана терминологија. Меѓутоа, тоа не го менува резултатот.

И, малку за лагата и безобразлукот.

Безобразно лажење е изјавата “ Евроатланските вредности беа алтернатива и политички концепт кој требаше да ги замени вредностите на еден пропаднат режим, кој своето постоење го засноваше врз основа на диктатурата и етничката дискриминација“. СФРЈ беше држава која што на меѓународен план го исфрли прашањето на положбата на националните малцинства, а на својата територија изгради систем на почитување на правата на малцинствата кој што ниту една држава членка на ЕУ ни денеска го нема достигнато.

Изјавата “ Европската мултијазичност беше алтернатива на промовираната монојазичност во првите години на независната држава“ е исто така извртување на вистината. Употребата на сопствениот јазик и учењето на сопствениот јазик во ниту еден момент не беа оспорени во Република Македонија. Недостатоците и недоследностите можеа да бидат расправани и договарани, меѓутоа се покажа дека политичарите (Македонци и Албанци) не беа дораснати на задачата и немаа капацитети да го трасираат натамоѓниот развој.

Изјавата “ Европскиот концепт на толеранција наспроти првичниот говор на омраза кон различните по етнос, јазик и вера“ повеќе зборува за политичарите отколку за граѓаните, а во секој случај не може и не смее да се употреби на “етнички блокови“. Имаше и има Македонци кои употребуваа говор на омраза и имаше и има Албанци кои употребуваат говор на омраза, а најмногу од се има политичари кои го употребуваат и стимулираат говорот на омраза.

Изјавата “ Од прогласувањето на независноста на Македонија па се’ до денес, Албанците и како граѓани, но и како политички субјекти го предизвикуваат етноцентристичкиот концепт за градење на државата, и тоа преку инсистирање на признавање на нивните вредности како дел од заедничките вредности на една заедничка држава“ е ноторна лага. Има Албанци кои работат и отворено промовираат најетноцентричен модел на “сите Албанци во една држава“ и има Македонци кои работат на изградба на мултикултурна Македонија која што ќе се базира на граѓанскиот наместо на етничкиот принцип.

Со своите ставови за албански и македоснки блок, Теута Арифи не се квалификува како некој кој може да работи на внесување на европските стандарди во Република Македонија, а политичките партии на Албанците стануваат рамноправен партнер на политичките парѕтии на Македонците во генерирањето на меѓуетнички конфликт.



ЗА ЈАЗИЦИТЕ, КОМУНИКАЦИЈАТА, ПРАВАТА И ОБВРСКИТЕ

Расправата околу употребата на јазикот на припадниците на етничките заедници постепено ги потиснува сите останати теми на заедничкото живеење, почитувањето на разликите, практикувањето на правата, инклузијата и ексклузијата.

Токму во врска со оваа расправа, повторно се враќа на сцена и Рамковниот договор, се цитира, се издигнува на ниво на Устав (па и нешто повеќе од тоа) и се бара негово доследно спроведување (што и да се подразбира под ова).

Јас лично сметам дека треба позитивно да се одговори на сите барања на припадниците на албанската заедница во однос на употребата на јазикот (на сите нивоа и во сите размери).

Меѓутоа, бидејки ова барање е издигнато на ниво на колективно право, автоматски мора да следи и колективна одговорност. Имено дури и во самиот Рамковен договор (во точката 6.4) се истакнува дека: НИЗ ЦЕЛА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА И ВО НЕЈЗИНИТЕ МЕЃУНАРОДНИ ОДНОСИ СЛУЖБЕН ЈАЗИК Е МАКЕДОНСКИОТ ЈАЗИК. Уште повеќе, секаде каде што се спомнува употребата на јазикот што го зборува повеќе од 20% од населението, се употребува фразата: ДОПОЛНИТЕЛНО НА МАКЕДОНСКИОТ.

Во оваа смисла, сметам дека прва одговорност којашто ќе го следи даденото право мора да биде обврската на секој оној којшто ќе се вработи во државната администрација (во нејзиното пошироко значење на сите оние кои добиваат плата од буџетски средства – просветни работници, лекари, полицајци, шалтерски службеници) мора одлично да го зборува и пишува македонскиот јазик (што треба да биде потврдено со посебен тест при секое вработување). Во моментов постои токму спротивна ситуација на многу слабо познавање на македонскиот јазик токму од оние кои се во секојдневна комуникација со граѓаните.

Понатаму треба многу сериозно да се пристапи кон развивање на една многу поширока одговорност за добро знаење на македонскиот јазик од страна на секој припадник на албанската заедница што е во согласност со Уставот, меѓународните документи, одредбите на Рамковниот договор и логичните потреби од постоење на јазик на комуникација којшто ќе ја обезбеди унитарноста на државата (како што таа е дефинирана).

Во единиците на локалната самоуправа каде што се зборува и друг јазик покрај македонскиот од над 20% од населението, како многу природна може да се појави потребата од двојазичност на администратцијата (посебно онаа шалтерската). Тоа значи дека и Македонците ќе треба да го познаваат многу добро вториот јазик на којшто се зборува во општината.

Прашањето на колективните права и колективните одговорности мора да биде ставено на дневен ред за една поширока расправа. Имено, моменталната ситуација во која што се промовираат колективните права (посебно изразени во барањето за правична застапеност во државните органи), а индивидуална одговорност (за квалитетот на овие кадри на пример или родовиот состав или бројот на лицата со посебни потреби, …), е неодржлива на подолг период и може да внесе хаос во државната стуктура. Колективната одговорност може да се прошири и на плаќањето на даноците, плаќањето на струјата и водата, употребата на природните ресурси и сл. во сите области каде што над 20% од населението припаќа на друга етничка заедница.